نشان مرکز اشاعه‌ایمان
آرم جمهوری اسلامی
نسخه آزمایشی

ارزش، ماهیت و درجات ایمان

 

ارزش ایمان

 

در بیان منزلت و جایگاه رفیع ایمان همین بس که پیامبر ـ صلی الله علیه و آله ـ در نصایح خویش به ابوذر می‌گویند:
«ای ابوذر، هیچ چیز در نزد خداوند، محبوب‌تر از ایمان به او و خودداری از آنچه نهی می‌کند، نیست.»( ۱)
روشن است که خودداری از نواهی خداوند فقط در سایه ایمان به او مقدور است و در واقع از برکات ایمان به خداوند است.
امام صادق ـ علیه السّلام ـ نیز در این باره می‌گویند:
«خداوند دنیا را هم به کسانی که دوستشان دارد و هم به کسانی که بر آنها غضبناک است، می‌دهد ولی ایمان را نمی‌دهد مگر به آنان که دوستشان می‌دارد.»( ۲)
و هم ایشان در توصیف منزلت و جایگاه مؤمن می‌گویند:
«هر گاه حجاب از چشمان مردم برداشته شود و به وصل میان خداوند و بنده مؤمن او نظر کنند، آنگاه گردن‌های آنها در مقابل مؤمنان خاضع، امور مؤمنان برای آنان آسان و اطاعت از مؤمنان برایشان نرم و لطیف، خواهد شد.»( ۳)
این همه منزلت و جایگاه بلندی که در روایات برای ایمان بیان شده است، به دلیل نقشی است که ایمان در سعادت و کمال آدمی دارد. ایمان از یک سو آخرین حلقه‌ی وصل به مقام خلیفه الهی و جوار قرب معنوی است و از سوی دیگر بر اساس آنچه در قرآن و روایات آمده است، مبدأ و مفتاح همه‌ی‌ صفات پسندیده‌ی نفسانی و نیکی‌های رفتاری، ایمان است.

 

مقام خلیفه اللهی

 

 

ماهیت ایمان

 

اگرچه در باب حقیقت و ماهیت ایمان، اختلاف نظرهایی در میان متکلمان مسلمان وجود دارد، ولی ویژگی‌های مهم آن بدین قرار است: اولاً، ایمان عبارت است از تصدیق و اذعان قلبی که نوعی صفت و حالت نفسانی نسبت به یک امر است. بنابراین با صِرفِ شناخت و معرفت، متفاوت است.( ۴) ثانیاً، جایگاه تحقق ایمان نفس و قلب است و اگرچه آثاری قولی و فعلی دارد، تحقق حقیقت آن متوقّف بر قول یا عمل نیست. ثالثاً، نسبت میان اسلام و ایمان عام و خاص مطلق است؛ یعنی هر مؤمنی مسلمان است، ولی ممکن است برخی از مسلمانان فقط در ظواهر تسلیم حق باشند.

 

اصناف و درجات ایمان

 

اوّلاً، در یک تقسیم ایمان به دو نوع «مستقرّ» و «مستودع (عاریه‌ای)» تقسیم می شود.خداوند در قرآن کریم می‌گوید:
« وَ هُوَ الَّذِی أَنْشَأَکُمْ مِنْ نَفْسٍ واحِدَهٍ فَمُسْتَقَرٌّ وَ مُسْتَوْدَعٌ قَدْ فَصَّلْنَا الْآیاتِ لِقَوْمٍ یَفْقَهُونَ »
«و او همان کسی است که شما را از یک تن پدید آورد. پس برای شما قرارگاه و محل امانتی (مقرر کرد). بی‌تردید ما آیات خود را برای مردمی که می‌فهمند بیان کرده‌ایم.»( ۵)
امام کاظم ـ علیه السّلام ـ در تفسیر این آیه می‌گویند:
«ایمان«مستقر» ایمانی است که تا روز قیامت ثابت و ماندگار است و ایمان «مستودع» ایمانی است که قبل از مرگ، خداوند آن را از انسان باز می‌ستاند.»( ۶)
امام علی ـ علیه السّلام ـ نسبت به انواع ایمان می‌گویند:
«برخی از ایمان‌ها در دل‌ها برقرار است، و برخی دیگر میان دل‌ها و سینه‌ها عاریت و ناپایدار؛ تا روزگار سرآید ـ و مرگ درآید‌ ـ پس اگر از کسی بیزارید، او را واگذارید تا مرگ بر سر او آید، آنگاه از او بیزار بودن یا نبودن شاید- شایسته است-».( ۷)
ثانیاً، حقیت ایمان، دارای مراتب و درجات و قابل نقصان و کاهش است. قرآن کریم و روایات علاوه بر تأکید بر این حقیقت، سرشارند از عباراتی که نقصان ایمان را بیان می‌کنند. از جمله در قرآن کریم آمده است:
« إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ إِذا ذُکِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ وَ إِذا تُلِیَتْ عَلَیْهِمْ آیاتُهُ زادَتْهُمْ إِیماناً وَ عَلی رَبِّهِمْ یَتَوَکَّلُونَ »
«مؤمنان، همان کسانی‌ هستند که چون خدا یاد شود، دل‌هاشان بترسد، و چون آیات او بر آنان خوانده شود بر ایمانشان بیفزاید، و بر پروردگار خود توکّل می‌کنند.»( ۸)
و امام صادق ـ علیه السّلام ـ به یکی از پیروان خود فرمود:
«ای عبدالعزیز، به راستی که ایمان ده درجه است، به مانند نردبان که می بایست پله پله از آن بالا رفت، پس کسی که دارای دو درجه از ایمان است به آنکه دارای یک درجه است، نباید بگوید تو را ایمانی نیست و همین طور (دومی به سومی) تا به دهمی برسد و آن را که در درجه پایین تر از تو است نباید ساقط از ایمانش پنداری (که اگر چنین باشد) آنکه در درجه بالاتر از تو است می بایست تو را ساقط پندارد. بلکه پایین‌تر از خود را که دیدی با مهربانی به درجه خودت برسان و آنچه را که توانایی‌اش را ندارد بر او بار مکن که کمرش خواهد شکست و به حق، کسی که دل مؤمنی را بشکند بر او لازم است که جبرانش کند و بهبودش بخشد.»( ۹)

 

درجات ایمان

شیخ صدوق درکتاب خصال در پایان این روایت می افزایند که مقداد در درجه‌ی هشتم، و ابوذر در درجه‌ی نهم و سلمان در درجه‌ی دهم از ایمان بودند. البته باید توجه داشت که تعیین ده درجه برای ایمان در این روایت به مفهوم انحصار در ده مرتبه نیست،بلکه مراد صرفاً بیان بسیاریِ درجات ایمان است. از همین رو، در روایات دیگر درجات کمتر یا بیشتری نیز برای ایمان شمرده‌اند.( ۱۰)


منابع :
۱. شیخ طوسی، امالی، ص ۵۳۱، ح ۱۱۶۲
۲. کافی، ج ۲، ص ۲۱۵، ح ۴، و نیز ر.ک: همان،‌ح ۳
۳. همان، ج ۸، ص ۳۶۵، ح ۵۵۶
۴. ر.ک: سید مرتضی: الذّخیره، ص ۵۳۶؛ شیرازی: صدرالدین: تفسیر القرآن، ج ۱، ص ۲۴۹؛ شیخ مفید: اوائل المقالات، ص ۴۸، همچنین جهت اطلاع کامل تر از دیدگاه ها در این باره ر.ک: جوادی، محسن: نظریه ایمان در عرصه کلام و قرآن، ص ۱۱۹ ـ‌۱۵۸.
۵. سوره انعام، آیه ۹۸.
۶. تفسیر عیاشی، ج ۱، ص ۳۷۱، ح ۷۲؛ تفسیر قمی، ج ۱، ص ۲۱۲، ح ۱.
۷. نهج‌البلاغه، خ ۱۸۹.
۸. سوره انفال، آیه ۲ و ر.ک: توبه، ۱۲۴؛ مدّثر، ۳۱، آل عمرآن، آیه ۱۷۱ ـ ۱۷۳ و احزاب، ۲۲.
۹. کلینی: کافی، ج ۲ ص ۴۵، ح ۲؛ صدوق: خصال، ص ۴۴۷، ح ۴۸
۱۰. ر.ک: صدوق؛ خصال، ص ۳۵۲، ح ۳۱؛ کلینی: کافی، ج ۲، ص ۴۲، ح ۱، که برای ایمان هفت درجه بیان می کنند. تفسیر عیاشی، ج ۱، ص ۲۰۵، ح ۱۵۰، درجات را به فاصله میان زمین و آسمان ذکر می کند.

نویسنده : حکیم(مدیرپایگاه) تاریخ ارسال : تیر ۲۱, ۱۳۹۳ برچست ها: : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : 2659 بازدید

چاپ