نشان مرکز اشاعه‌ایمان
آرم جمهوری اسلامی
نسخه آزمایشی

خصوصیات فرشتگان غِلاظ در دوزخ

 

یکی از عذاب‌های دوزخ، آتش آن است که خداوند انسان‌ها را از گرفتار شدن به آن آتش برحذر می دارد. حال آن آتشى که خدا ما را به خوددارى از گرفتار شدن به آن خوانده، چگونه است؟

اولا: با سوختن مردمان و سنگ‌ها مشتعل مى شود.

 

«وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجَارَهُ»(تحریم/ ۶)

«سوخت، آن مردمان‌اند و سنگ‌ها» 

  

آتشی که سوخت آن مردمان اند

 

مردمان در این جا کسانى نیستند که با آتش مى‌سوزند و به شعله هاى آتش تبدیل مى‌شوند، بدان جهت که هر چیز در دوزخ داراى طبیعت آتشى است، پس آیا امکان آن هست که سوختن با فعل و انفعالات ذره‌اى در جسم صورت پذیر شود و به سرعت تبدیل به خاکستر نشوند، بلکه خدا پوست‌هاى ایشان را پس از سوختن عوض کند تا عذاب خوار کننده را بچشند، یا به طریقى دیگر چنین شود؟ چیزى دراین باره نمى‌دانیم، تنها براى ما همین کافى است که این منظره هولناک را در پیش نظر خود مجسم سازیم و بترسیم و خود را از کارهاى بد نگاه داریم.

ثانیا:

 

«عَلَیْهَا مَلَائِکَهٌ غِلَاظٌ شِدَادٌ»(تحریم/ ۶)

«بر آن آتش ملائکه‌‎اى موکل شده‌اند تا انواع عذاب را بر سر اهل دوزخ بیاورند.» 

 

ملائکه اى غلاظ و شداد، با اهل دوزخ به سختى رفتار مى‌کنند، و در شخصیت آنان شادى و لطف مشاهده نمى‌شود، و نیز قوى و نیرومندند و عذاب دادن و مؤاخذه کردن ایشان جز با قساوت و شدت انجام نمى‌گیرد. مقصود از آن آتش نوزده زبانیه آتش و موکلین آن و یاران ایشانند. و به این ترتیب نه راه گریزى وجود دارد، و نه گریه و التماس و جزع و فزع مؤثر است. کلمه‌ی«غلاظ» جمع «غلیظ» است، و غلیظ ضد رقیق است، و مناسب تر با مقام این است که منظور از «فرشته غلیظ» و «فرشتگان غلاظ» فرشتگانى باشد که خشونت عمل دارند، (چون فرشتگان مثل ما آدمیان قلب مادى ندارند تا متصف به خشونت و رقّت شوند) در آیه اى بعد هم غلظت را عبارت از غلظت در عمل دانسته، فرموده:

 

«جَاهِدِ الْکُفَّارَ وَالْمُنَافِقِینَ وَاغْلُظْ عَلَیْهِمْ»(تحریم/ ۹)

«با کافران و منافقان جهاد کن و بر آن‌ها سخت‌گیر.» 

 

کلمه ی «شداد» هم جمع شدید است، که به معناى پهلوان و قهرمان و نیرومند در تصمیم و عمل است.

فرشتگان مأمور اجراى عقوبت بر کفار و بیگانگان هستند ناگزیر سخت و منافر طبع کفار خواهند بود و با شدت زیاده بر تصور با دوزخیان رفتار مى‌نمایند. خزانه جهنم که با تازیانه هاى آتشى و عمودهاى آتشى که بر بدن آن‌ها و بر فرق آن‌ها می‌زنند و غل‌هاى آتشى که به گردن آن‌ها می اندازند با سلاسل و حمیم جهنمى که بر سر آن‌ها می ریزند که می‌فرماید:

 

«خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ إِلَى سَوَاء الْجَحِیمِ »

  

به بند کشیده شدن در آتش

 

و

«ثُمَّ صُبُّوا فَوْقَ رَأْسِهِ مِنْ عَذَابِ الْحَمِیمِ» (دخان/ ۴۷،۴۸)

«او را بگیرید و به میان دوزخش بکشانید. آن‌گاه از عذاب آب جوشان بر سرش فرو ریزید.» 

 

و می‌فرماید:

 

«خُذُوهُ فَغُلُّوهُ»و«ثُمَّ الْجَحِیمَ صَلُّوهُ»و«ثُمَّ فِی سِلْسِلَهٍ ذَرْعُهَا سَبْعُونَ ذِرَاعًا فَاسْلُکُوهُ»(حاقه/ ۳۰و ۳۲)

«بگیرید او را و در غل کشید. آنگاه میان آتشش اندازید. پس در زنجیرى که درازى آن هفتاد گز است وى را در بند کشید.» 

 

و گفتند حمیم، مس آب شده است، و نیز می‌فرماید:

 

«فَالَّذِینَ کَفَرُوا قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِیَابٌ مِّن نَّارٍ یُصَبُّ مِن فَوْقِ رُؤُوسِهِمُ الْحَمِیمُ »

و

« یُصْهَرُ بِهِ مَا فِی بُطُونِهِمْ وَالْجُلُودُ»«وَلَهُم مَّقَامِعُ مِنْ حَدِیدٍ»

و

«کُلَّمَا أَرَادُوا أَن یَخْرُجُوا مِنْهَا مِنْ غَمٍّ أُعِیدُوا فِیهَا وَذُوقُوا عَذَابَ الْحَرِیقِ»(حج/ ۱۹- ۲۲)

«درباره پروردگارشان با هم ستیزه مى‌کنند و کسانى که کفر ورزیدند جامه‏‌هایى از آتش برایشان بریده شده است [و] از بالاى سرشان آب جوشان ریخته مى‏ شود. آنچه در شکم آن‌هاست با پوست بدنشان بدان گداخته مى‏‌گردد. و براى [وارد کردن ضربت بر سر] آنان گرزهایى آهنین است. هر بار بخواهند از [شدت] غم از آن بیرون روند در آن باز گردانیده مى‏‌شوند [که هان] بچشید عذاب آتش سوزان را.» 

 

چشیدن عذاب

 

 

عصیان و مخالفت خدا نمی‌کنند

روشن است هر مامورى براى کارى گمارده شود باید روحیاتى متناسب آن داشته باشد، و ماموران عذاب طبعا باید خشن باشند، چرا که جهنم کانون رحمت نیست، کانون خشم و غضب الهى است، اما در عین حال، این ماموران هرگز از مرز عدالت خارج نمى‌شوند، و فرمان خدا را بى کم و کاست اجرا مى‌کنند. جمله ی «لا یعصون الله ما أمرهم» به منزله تفسیرى است براى جمله ی «غلاظ شداد»، مى‌فرماید: «منظور از غلاظ و شداد این است که فرشتگان نامبرده ملازم آن ماموریتى هستند که خداى تعالى به آنان داده، و غیر از خدا و اوامرش هیچ عامل دیگرى از قبیل رقت و ترحم و امثال آن در آنان اثر نمى گذارد، و خدا را با مخالفت و یا رد، عصیان نمى‌کنند.»

جبائى گوید: به تحقیق قصد کرده که ایشان در دار دنیا معصیت خدا نمی‌کنند و آن‌چه به ایشان فرمان دهد به جا می‌آورند به جهت این‌که آخرت سراى تکلیف نیست و مسلما که آن سراى پاداش و مجازات است و مسلما خداوند ایشان را فرمان داده که اهل آتش را شکنجه دهند. بنابر طریق ثواب ایشان به اینکه سرور و لذت‌ها ایشان را در عذاب و شکنجه اهل آتش قرار داده چنان که سرور مؤمنان و لذت ایشان را در بهشت قرار داده. جمعى از مفسران در اینجا سؤالى مطرح کرده‌اند که تعبیر به عدم عصیان در آیه فوق، با مساله عدم وجود تکلیف در قیامت چگونه سازگار است؟ ولى باید توجه داشت که اطاعت و ترک عصیان فرشتگان یک نوع اطاعت تکوینى است نه تشریعى، و اطاعت تکوینى همیشه وجود دارد، و به تعبیر دیگر آن‌ها آن چنان ساخته شده‌اند که فرمان‌هاى الهى را با کمال میل و رغبت و عشق در عین اختیار اجرا مى‌کنند.

هر چه را مامور باشند مو به مو اجرا مى‌کنند.

 

«وَیَفْعَلُونَ مَا یُؤْمَرُونَ» (نحل/ ۵۰)

«و آنچه را که مأمور انجام دادن آنند، به انجام مى‌رسانند.»

 

بدون این‌که چیزى از خود آنان فوت شود، و یا به خاطر ضعف و خستگى از ماموریت کم کنند، (نتیجه عذابى که آنان به انسان‌ها مى‌دهند عذابى است که اگر انسانى آن را انجام مى‌داد، مى‌گفتیم فلانى شکنجه‌ گرى غلاظ و شدید، و مردى بی‌رحم و بى شفقت است، و خلاصه این‌که) وقتى عمل چنین عملى بود، مى‌توان صاحب عمل را غلیظ و شدید خواند.

پس نباید آدمى چنان تصور کند که مى‌تواند با آنان روابطى برقرار کند که از عملى کردن فرمان خدا در حق او خوددارى ورزند، چه آنان بندگانى مأمور از جانب خدایند و شریکان خدا نیستند، و فرمانبردارى آنان از خداى عزّ و جلّ هیچ سوراخى ندارد که فرد معذب به عذاب خدا بتواند از آن سوراخ از عذاب خدا بگریزد. و اگر راهى براى کاستن از غلظت و شدت ایشان و عذاب آتش باشد، تنها پناه بردن به آقا و سرور ایشان و خواستار محبت او شدن با ایمان و طاعت است، و این کارى است که جز در دنیا نمى‌تواند صورت بگیرد، پس به چه سبب بعضى از مردم، با پیروى از فلسفه هاى بشرى شرکى همچون پرستیدن بت‌ها و فرشتگان، حجاب و پرده‌اى میان خود و پروردگارشان به وجود مى‌آورند؟

 

حجاب میان خدا و بنده

 

توضیحى راجع به مکلف بودن ملائکه

و با این بیان روشن مى شود که جمله «لا یعصون الله ما أمرهم» ناظر به این است که این فرشتگان ملتزم به تکلیف خویشند، و جمله ی«یفعلون» ناظر به این است که عمل را طبق دستور انجام مى‌دهند، پس بعضی ها خیال نکنند که جمله دومى تکرار جمله اول است، خیر، جمله اول راجع به دست نکشیدن از کار است، و جمله دوم راجع به این است که کار را مو به مو طبق دستور خدا انجام مى‌دهند.

 

امام فخر رازی

فخر رازی مفسر و متکلم مسلمان – قرن ششم و هفتم هجری

 فخر رازى در تفسیر کبیر خود در ذیل آیه شریفه مورد بحث گفته: در این آیه اشاره اى است به اینکه ملائکه در آخرت مکلف به تکالیف مى‌شوند (همانطور که ما انسانها در دنیا مکلف هستیم) آن‌ها در آخرت مورد تکالیف و اوامر و نواهى مى‌گردند، و عصیان ملائکه به همین است که با امر و نهى خدا مخالفت کنند. ولى این حرف درست نیست، چون در آیه چنین اشاره اى وجود ندارد آیه شریفه تنها مى‌خواهد بفرماید: ملائکه محض اطاعت‌اند، و در آن‌ها معصیت نیست، و به اطلاقش شامل دنیا و آخرت هر دو مى‌شود، پس ملائکه نه در دنیا عصیان دارند و نه در آخرت، پس هیچ وجهى ندارد که رازى تکلیف ملائکه را مختص به آخرت بداند.

نیز تکلیف ملائکه از سنخ تکلیف معهود در مجتمع بشرى ما نیست، چون در بین ما انسان‌هاى اجتماعى تکلیف عبارت از این است که تکلیف کننده اراده خود را متعلق به فعل مکلف کند، و این تعلق امرى است اعتبارى، که دنبالش پاى ثواب و عقاب به میان مى‌آید، یعنى اگر مکلف موجودى داراى اختیار باشد، و به اختیار خود اراده تکلیف کننده را انجام بدهد، مستحق پاداش مى‌شود، و اگر ندهد سزاوار عقاب مى‌گردد، و در چنین ظرفى یعنى ظرف اجتماع، و نسبت به چنین تعلقى یعنى تعلق اعتبارى البته، هم فرض اطاعت هست و هم فرض معصیت، هم ممکن است مکلف فعل مورد اراده تکلیف کننده را بیاورد و هم ممکن است نیاورد.

اما در غیر ظرف اجتماع مثلا در بین ملائکه که زندگیشان اجتماعى نیست، و اعتبار در آن راه ندارد، تا فرض اطاعت و معصیت هر دو در آن راه داشته باشد، تکلیف هم معناى دیگرى دارد، آرى ملائکه خلقى از مخلوقات خدایند، داراى ذواتى طاهره و نوریه، که اراده نمى‌کنند مگر آنچه خدا اراده کرده باشد، و انجام نمى‌دهند مگر آنچه او مامورشان کرده باشد، هم چنان که فرمود:

 

«بَلْ عِبَادٌ مُّکْرَمُونَ لَا یَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُم بِأَمْرِهِ یَعْمَلُونَ»(انبیاء/ ۲۶،۲۷)

«بلکه ایشان (فرشتگان) بندگان شایسته او هستند و از او در سخن پیشى نمى‌گیرند، و به دستوراتش عمل مى‌کنند.» 

 

و به همین جهت در عالم فرشتگان جزا و پاداشى نیست، نه ثوابى و نه عقابى، و در حقیقت ملائکه مکلف به تکالیف تکوینیند، نه امر و نهى هاى تشریعى، و تکالیف تکوینیشان هم به خاطر اختلافى که در درجات آنان هست مختلف است، هم چنان که در جاى دیگر قرآن آمده:

 

«وَمَا مِنَّا إِلَّا لَهُ مَقَامٌ مَّعْلُومٌ»(صافات/ ۱۶۴)

«هیچ یک از ما نیست مگر آنکه مقامى معلوم دارد.» 

 

و نیز از خود ملائکه نقل کرده که مى‌گویند:

 

«وَمَا نَتَنَزَّلُ إِلَّا بِأَمْرِ رَبِّکَ لَهُ مَا بَیْنَ أَیْدِینَا وَمَا خَلْفَنَا»(مریم/ ۶۴)

«[جبرئیل گفت:‏] ما جز به فرمان پروردگار تو نازل نمی‏شویم آن‌چه پیش روی ما و پشت سر ما و ما بین این دو می‌باشد، همه از آن او است و پروردگارت هرگز فراموش کار نبوده (و نیست).» 

 

آیه شریفه مورد بحث بعد از آیات قبلش جنبه تعمیم بعد از تخصیص را دارد، چون خداى تعالى نخست با بیانى خصوصى همسران رسول خدا (ص) را ادب مى‌آموزد، و در آخر، خطاب را متوجه عموم مؤمنین مى‌کند، که خود و اهل بیت خود را ادب کنید، و از آتشى که آتش گیرانه‌اش خود دوزخیانند حفظ نمایید، و مى‌فهماند که همین اعمال بد خود شما است، و در آن جهان بر مى‌گردد، و آتشى شده به جان خودتان مى‌افتد، آتشى که به هیچ وجه خلاصى و مفرى از آن نیست.

 این آیه مبنى بر طاعت ذاتى فرشتگان و تفسیر غلاظ و شداد است که درباره ی اجراى عقوبت به نهایت شدت و سختى نیز اطاعت خواهند نمود و هرگز در مقام تمرد از اوامر و دستورات مقام کبریائى برنخواهند آمد و آنچه به هر یک از آنان امر شرف صدور بیابد بی درنگ اجراء خواهند نمود.

فرشتگان با نیروهاى غیبى زیاده بر تصورى که دارند نیرو و قدرت خود را فقط در اجراى اوامر و دستورات صادر از پروردگار عزّ اسمه به کار مى‌برند و فرشتگان مورد نهى قرار نمى‌گیرند زیرا نهى فرع امکان عصیان و جواز اتیان فعل مورد نهى است و فرشتگان اراده و عملى ندارند جز این‌که اوامر و دستورات وجودى پروردگار را اجراء نمایند.

بالاخره اطاعت فرشتگان برحسب اراده تکوینى اختصاص به امر وجودى و اجراى دستور دارد. زیرا نظام خلقت عبارت از رابطه صحنه‌ی امکان با ساحت کبریائى است و فقط تابش اشعه هستى است. بر این اساس نهى از عمل درباره‌ی فرشتگان تصور نمی‌رود هم‌چنان‌که آیه‌ی «لا یعصون الله ما أمرهم»، مبنى به آن است که هر چه را پروردگار به آنان امر فرماید هرگز تمرد نمى‌نمایند و نمی‌توانند تمرد نمایند و اطاعت را فقط در مورد امر معرفى نموده است. به عبارت دیگر انقیاد و اطاعت بشر بر اساس اختیار است به این که هر لحظه جانب اطاعت را بر تمرد و معصیت ترجیح دهد ولى انقیاد فرشتگان فقط در مورد امر وجودى بر طبق انقیاد و وجودى آن‌ها است. و باز به عبارت دیگر سنخ تکلیف در جامعه بشر بر اساس فرض و اعتبار است به این که ساحت پروردگار عملى را با قید اختیار از مکلف بخواهد و در برابر آن اجر و ثواب براى عامل مختار مقرّر فرماید در صورتى‌که به قصد ادای وظیفه است. بر این فرض پروردگار آن عمل را با قید اختیار به طور فرض از مکلف خواسته و به وسیله بشارت اجر و ثواب مکلف را ترغیب نموده و نیز به وسیله تهدید او را از تمرد باز داشته است این مقتضاى نظام تشریع و رهبرى است که اختصاص به سلسله بشر دارد و به منظور سوق بشر به سوى فضیلت و سعادت و منع آنان از شقاوت و رذالت و تیره بختى است و هر فردى از بشر نیز در انتظار هر یک از آن دو است.

بر این اساس درباره‌ی بشر دو طریق براى اطاعت او تصور می‌رود یکى اطاعت از امر امتثال واجبات و دیگر اطاعت از نهى از محرمات و اجتناب از گناهان و هر دو تقدیر آن است که فاعل درباره‌ی صلاح و فساد عمل خود ارزیابى کند و بسنجد و در آن باره قضاوت و اظهار نظر نماید بینش آن را برگزیند و یا ترک نماید. ولى اراده‌ی فرشتگان عبارت از اجراى دستور و تکوین آن که ظهورى از اراده کبریائى است بدون این‌که در آن باره اظهار نظر و یا ارزیابى و یا قضاوت نمایند بلکه ظهورى نازل از امر اراده قاهره است که خواه ناخواه به موقع اجراء درمی آید این تفاوت در اثر آن است که فرشتگان موجودات نیرومند و نورى و ظاهرند و اراده‌اى جز آن‌چه را که پروردگار از آنان خواسته اراده ندارند و مظاهر قدرت و اراده ساحت پروردگارند.

بدین جهت ثواب و پاداش براى اطاعت آنان نخواهد بود از نظر اینکه فقط مکلف به تکالیف تکوینى و ایجادى هستند و تشریع درباره ی فرشتگان قدس مفهوم ندارد از نظر اینکه مقام بالاترى را انتظار ندارند و داراى درجات و مقامات از قرب به طور ثابت بااختلاف بی‌شمار آنان هستند و رابطه آنان با یک‌دیگر براساس اطاعت وجودى و انقیاد ذاتى است و از مراتب اطاعت آفریدگار است.

فرشتگان داراى روح قدس به پیشگاه کبریائى مقرب هستند با توجه به این که به طور موهبت و عاریت است و هر لحظه بر اساس فیض مجدد و تجدد امثال است و چنانچه به فرض اراده فرماید که روح قدس را از آنان باز مى‌ستاند و هر چه را موهبت فرماید تملیک به طور عاریت است مانند روح قدس و نیروى عصمت و طهارت ذاتى که بر رسولان موهبت فرموده و هم‌چنین حکم به خلود در سعادت و سکونت در جوار رحمت همه به طور عاریت و تکرار فضل است و از حیطه کبریائى هرگز خارج نخواهد بود.

فرشتگان موجودات مجرد و منزه از نقص جسمانیت و ماده هستند و نیز معرض استکمال تدریجى نخواهند بود و هرچه از نیروى زیاده بر تصور واجدند به طور موهبت و کرامت وجودى است که به هر یک هدیه شده و جنبه کمال اکتسابى ندارند و ظهور نازلى از قدرت و اراده قاهره‌اند و مقام آنان به پیشگاه کبریائى عبودیت محض و اجراى دستور و وظیفه خاص و معلوم است و درباره اجراى مأموریت بر ساحت پروردگار هرگز سبقت نجویند. زیرا در اراده و هم چنین در اجراى قدرت از خود استقلال و تصمیم و یا اظهارنظر و صلاح ندارند و در شئون وجودى ظهورى نازل از اراده و قدرت مقام کبریائى هستند و عمل فرشتگان و اجراى دستور پروردگار متحد با اراده آن‌ها بوده مغایرت و تعدد ندارند.

 

فرشتگان از جنس نور

فرشتگان موجودات مجرد و منزه از ماده و از جنس نور هستند.

 

بالاخره اطاعت فرشتگان برحسب اراده تکوینى است و اختصاص به امر وجودى و اجراى دستور دارد و منع و نهى از امور تکوینى درباره فرشتگان مفهوم ندارد و نهى درباره امور تکوینى مفهوم ندارد و فقط نهى و منع در مورد تشریع و رهبرى است و اختصاص به بشر دارد و قوام آن به نیروى اختیار و اظهار داورى و نظر و صلاح است و هیچ‌یک درباره فرشتگان مفهوم ندارد.

 

 

منابع


۱٫ سید محمدحسین طباطبایی- ترجمه المیزان- جلد ‏۱۹ صفحه ۵۶۲.
۲٫ ابوعلی فضل بن حسن طبرسی- ترجمه مجمع البیان- جلد ‏۲۵ صفحه ۱۴۷.
۳٫ ناصر مکارم شیرازی- تفسیر نمونه- جلد ‏۲۴ صفحه ۲۸۸.
۴٫ سید عبدالحسین طیب- أطیب البیان- جلد ‏۱۳ صفحه ۷۷.
۵٫ سیدمحمد حسینى همدانى- انوار درخشان- جلد ‏۱۶ صفحه ۴۵۶.
۶٫ محمدتقی مدرسی- تفسیر هدایت- جلد ‏۱۶ صفحه ۱۱۸.

نویسنده : حکیم(مدیرپایگاه) تاریخ ارسال : مرداد ۲۳, ۱۳۹۴ برچست ها: : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : 1431 بازدید

چاپ