نشان مرکز اشاعه‌ایمان
آرم جمهوری اسلامی
نسخه آزمایشی

فرشتگان‌ از منظر قرآن‌حکیم

تنزّل الملائکه و الرّوح

 

قرآن‌کریم در سوره‌ قدر، ماه‌رمضان و لیله‌القدر را به‌صورت ویژه، شب نزول ملائکه و فرشتگان آسمانی می­‌داند «تنزّل الملائکه و الرّوح فیها باذن ربّهم من کل رب امر» بر آن شدیم تا شناختی قرآنی از ملائکه یا فرشتگان آسمانی برای شما خوانندگان عزیز فراهم آورده و در این مقاله به معرفی فرشتگان و چگونگی تعامل فرشتگان با انسان و طبیعت و طبقه‌بندی فرشتگان و وظایف آن‌ها در نظام الهی و عبادت و تسبیح فرشتگان بپردازیم.

 

معرفی ملائکه (فرشتگان)

فرشته پیوسته مظهر کمال و زیبایی و یادآور قداست و پاکی است. این ساکنان آسمان­‌های خدا در دستگاه سلطنت کبریایی، آن ملیک مقتدر، از مقام و منزلتی خاص برخوردارند. خداوند در کلام خود از آنان به عباد الرّحمن[۱]، عباد مکرمون[۲]، مدّبرات امر[۳]، یاد فرموده، به آنان سوگند خورده[۴] و نام آنان را در کنار نام خود ذکر فرموده، مورد خطابشان قرار داده و با آنان سخن گفته است[۵] و بالاخره ایمان به وجود این موجودات غیبی را در ردیف ایمان‌ به خدا و رسول واجب شمرده است[۶]. و از میان آنان رسولانی بلند مرتبه برگزیده تا این سفرهای الهی با دستان پاک خود و به همراهی و مشایعت دیگر فرشتگان صحیفه‌هایی از نور حامل کلام خداوند را بر زمین آورده و به پیامبران ابلاغ کنند[۷] و شب‌قدر چه نیکو شبی است که فرشتگان تا طلوع‌فجر پیوسته از آسمان فرود آمده و سلامت و تحیت خود را ابلاغ و برنامه‌­ریزی­‌های سال آینده را به فرمان خدا و امضای ولی‌عصر علیه‌السلام سامان می‌بخشند.

 

آفرینش فرشتگان

در آیات الهی، خلقت انسان از خاک و جن از آتش یاد شده است. اما در مورد آفرینش فرشتگان سخنی به میان نیامده است و حقیقت وجودی آن‌ها بر ما معلوم نیست. بعضی، آن‌ها را از اجسام و بسیار لطیف و نامرئی، بعضی از نور دانسته‌­اند و گروهی دیگر آن را مجرد می­‌دانند، اما آنچه مسلم است ملائک، موجوداتی دارای مقام عصمت، عقل و شعور، علم و حیات و تکلیف و وظیفه هستند. خصوصیات ماده مانند تغییر و تبدیل، زوال و فساد، خوردن و آشامیدن، تولید مثل و کمال تدریجی در آن‌ها وجود ندارد، بلکه بنابر روایتی و فرشتگان با نسیم عرش زنده­‌اند.[۸]

 

«در آغاز سوره مبارکه فاطر می­‌خوانیم:

 

«خداوند ملائک را رسولانی با بال­‌های دوگانه و سه‌گانه و چهارگانه قرار داد و هر چه بخواهد در آفرینش می‌افزاید که بر هر چیز تواناست».

 

واژه اجنحه جمع جناح به معنای بال در پرندگان و به منزله دست انسان و وسیله پرواز پرندگان است و فرشتگان بر اساس این آیه مجهز به وسیله­‌ای هستند که با آن از آسمان به زمین نزول و یا از زمین به آسمان صعود کنند و این نام‌گذاری، مستلزم آن نیست که ملائکه دو بال نظیر بال پرندگان که از پر پوشیده شده است دارند، بلکه آنچه ما از لفظ جناح می‌­فهمیم این است که نتیجه‌­ای که پرندگان از بال­های خود می­‌گیرند، ملائکه هم آن نتیجه را می‌گیرند اما شکل و فرم آن‌را نمی‌­توان از لفظ جناح به دست آورد.»[۹]

 

بال فرشتگان

آنچه ما از لفظ جناح می‌­فهمیم این است که نتیجه‌­ای که پرندگان از بال­های خود می­‌گیرند، ملائکه هم آن نتیجه را می‌گیرند اما شکل و فرم آن‌را نمی‌­توان از لفظ جناح به دست آورد

 

با توجه به آراء تفسیری علامه‌طباطبایی شاید بتوان گفت لفظ بال اشاره به حرکت سریع در بین زمین و آسمان است و نفوذ آنان بسته به تفاوت قدرت این موجودات غیبی نسبت به وظیفه آن‌ها باشد. راستی این چه وسیله نامرئی است که فرشتگان به وسیله آن آسمان­‌ها و زمین را جولان‌گاهِ خود قرار داده­اند؟

اما موضوع دیگر در ساختار وجودی فرشتگان، موضوع تمثّل و ظهور فرشتگان به صورت انسان می­باشد. این لفظ تمثّل تنها در سوره مبارکه مریم آیه ۱۷، در مورد تمثّل جبرئیل به صورت مردی جوان خدمت حضرت‌مریم -سلام‌الله‌علیها- و سخنان او درباره‌­ی بارداری ایشان به حضرت‌عیسی -علیه‌السلام- می­باشد. اما معنای متمثل این نیست که جبرئیل به حواس و چشم حضرت‌مریم -سلام‌الله‌علیها- چنین می­‌آید و کسی دیگر به غیر از ایشان قادر به دیدن جبرئیل نمی­‌شود. در موضوع تمثّل در تاریخ و روایات نمونه­‌های زیادی از متمثّل شده بود در مورد پیامبر اسلام -صلی‌الله‌علیه‌وآله- نیز جبرئیل گاهی به‌صورت جوانی خوش‌چهره به خدامت ایشان می‌­رسید.

 

نظم و کار در زندگی فرشتگان

«بر اساس روایات، فرشتگان نسبت به انسان از تعداد فوق‌العاده بیشتری برخوردارند، روزی رسول خدا -صلی‌الله علیه‌وآله- به هم‌نشینان خود فرمودند: آسمان به تنگ آمد و حق دارد که چنین باشد برای آن‌که جای قدمی نیست مگر این که فرشته­‌ای آن را اشغال نموده و در رکوع و یا در سجده می­‌باشند، سپس این آیه را قرائت فرمودند

 

«انا لنحن الصّافون و انا لنحن المسبّحون»[۱۰] 

 

اما علیرغم این فشردگی جمعیت، توجه و دقت در آیاتی که در سخن از فرشتگان دارد ما را به این حقیقت آگاه می­‌سازد که نظم و انطباق فوق‌العاده‌­ای در اجتماع آنان وجود دارد. به این واژه­‌های قرآنی توجه کنید:

صف و صافات و صافون، ردیف و مردفین[۱۱]، اطاعت محض[۱۲]، عدم نافرمانی و سرپیچی یا عصیان[۱۳]، یا برتری­‌جویی[۱۴]، وجود سلسله مراتب و فرماندهی و اطاعت از مافوق[۱۵] و سخن از درجه و نشان برای فرشتگان جنگی (مسومین)[۱۶]

 

«یخافون من ربهم من فوقهم و یفعلون ما یؤمرون»

«و نیست از ما کسی مگر اینکه جایگاه و درجه معینی دارد.»

 

شاید در آیه مبارکه ۵۰، سوره نحل، منظور از «من فوقهم» چنین باشد: به خاطر ترس از پروردگارشان پیوسته اوامر مافوق را اطاعت می‌کنند.

در این نظم و نظام، جبرئیل یا روح‌الامین از بالاترین رده­‌های فرماندهی محسوب می‌­شود و بر اساس آیه ۲۱ سوره مبارکه تکویر خداوند او را مطاع (مورد اطاعت) قدرتمند (ذی قوه)، آنجا (ثَمّ) اشاره به دور در آسمان­‌ها در نزد و مرکز فرماندهی یعنی عرش‌مَکین، یاد می­کند و مهمترین رسالت فرشتگان یعنی ابلاغ کلام خداوند به پیامبران را به عهده قدرتمندترین آن‌ها گذاشته است.

در آیات الهی نام او سه بار و نام میکائیل، دیگر فرشته مقرب الهی یک مرتبه ذکر شده است و از بقیه فرشتگان بدون ذکر نام ملک با اشارتی چون: مدبّرات، مسبّحین، صافّات، رسولان، رَقیب و عَتید و محافظ و نظیر آن یاد شده است. علاوه بر این دو، دو فرشته مقرّب یکی اسرافیل دمنده (دمنده صور) و یکی ملک‌الموت (گیرنده جان انسان­‌ها) چهار فرشته‌ی فرمانده اصلی درگاه اصلی هستند و بقیه آن‌ها در رده­‌های مختلف با تمام توان و قدرت و سرعت آماده انجام وظیفه و در انجام آن با یکدیگر سبقت می­‌گیرند.[۱۷]

 

صحیفه سجادیه

 

فرشتگان و طبیعت

حضرت سجاد علیه‌السلام در صحیفه‌سجادیه در دعایی شیوا گروه‌هایی از فرشتگان را خزانه‌داران آب و و باران و رانندگان ابرها، مشایعت‌کنندگان دانه‌­های برف و تگرگ، و فرود آورندگان باران بر زمین خوانده­‌اند با توجه به موارد یاد شده می‌توان نقش ملائک را در بسیاری از امور طبیعیِ دیگر تعمیم داد. «به­‌طوری که هیچ حادثه‌­ای از حوادث و هیچ واقعه‌­ای از مهم و غیر مهم نیست مگر آنکه ملائکه در آن دخالتی دارند و یک یا چند فرشته، موکل و مأمور آن هستند. اگر آن حادثه یک جنبه داشته باشد، یک فرشته و اگر چند جنبه داشته باشد، چند ملک بر آن موکلند و دخالتی که دارند تنها و تنها این است که امر الهی را در مجرایش به جریان اندازند و آن را در مسیرش قرار دهند.[۱۸]»

 

انسان و فرشتگان

زمانی‌که خداوند اراده فرمود هنر خود را در خلقت شاهکار آفرینش به نمایش گذارد و برای خود خلیفه­‌ای برر روی زمین بگمارد، موضوع را با فرشتگان در میان گذاشته و آن‌ها با لحن خاصی به جنبه­‌های منفی اعمال انسان یعنی فساد و خونریزی اشاره نموده و سخن از تسبیح و تقدیس خود به میان آوردند و خداوند برای نشان دادن درجه و مقام خلیفه­‌ی الهی مسابقه‌­ای بین حضرت آدم -علیه‌السلام- و فرشتگان ترتیب داد. یعنی ابتدا اسماء که حقایق عالیه یعنی باطن آسمان‌­ها و زمین اعم از غیب و مشهود بود به حضرت آدم -علیه‌السلام- آموخت و این علم، خود زمینه احراز شایستگی مقام جانشینی خداوند بود. سپس اسماء را به ملائکه عرضه نمود (دقت کنید در مورد آدم «علم آدم» و در مورد ملائکه «عرضهم» به کار رفته) و به ایشان فرمود: اگر راستگو هستید آنچه می­‌دانید اطلاع دهید! اما ملائک اظهار عجز و بی‌­اطلاعی نموده و سپس خداوند از حضرت‌آدم -علیه‌السلام- می‌­خواهد به اسماء ایشان اطلاع دهد.

حضرت آدم -علیه‌السلام- از عهده انجام این کار برآمده و بدین ترتیب برتری او محقق می‌گردد و فرمان عمومی سجده فرشتگان بر آدم که حامل (نور محمد و آل‌محمد) است صادر می‌­گردد.[۱۹]

در اینجا ارتباط بسیار نزدیکی بین انسان و این رسولان الهی آغاز می­گردد. در کتب آسمانی و خصوصاً قرآن مجید و روایات اهل‌بیت عصمت و طهارت، ما شاهد حوادث بسیاری هستیم که فرشتگان در خدمت پیامبران و یا اولیاء‌الله هستند و بیشتر از طرف خداوند مأمور به یاری آن‌ها و یا حامل نوید و بشارت بر آن‌ها و یا دفع ظالمان و ستمگران می‌­باشند.

آوردن گوسفند از بهشت برای قربانی در مِنی خدمت حضرت ابراهیم علیه‌السلام به جای اسماعیل -علیه‌السلام- و مهمانی دو فرشته در خانه­ ایشان برای بشارت تولد حضرت اسحاق -علیه‌السلام- در پیری[۲۰] و کسب اجازه از ایشان برای مجازات قوم لوط -علیه‌السلام- و سپس ورود به خانه لوط و سرانجام مجازات آن قوم تبهکار[۲۱] ، ندای ملائک در محراب عبادت حضرت زکریا -علیه‌السلام- و بشارت تولد حضرت یحیی-علیه‌السلام- [۲۲]، بازگرداندن تابوت عهد به قوم موسی‌ -علیه‌السلام- [۲۳]، فرستادن هاروت و ماروت برای آموزش ابطال سحر و جادو به مردم[۲۴]، آوردن مائده بهشتی برای حضرت‌ مریم -سلام‌الله‌علیها- و گفت­گوی جبرئیل در مورد بارداری حضرت عیسی‌ -علیه‌السلام- [۲۵]، بالا رفتن دو فرشته از دیوار محراب حضرت داوود -علیه‌السلام- [۲۶]، و ارسال هزاران فرشته جنگی به یاری پیامبر اسلام -صلی‌الله‌علیه‌وآله‌- [۲۷] و همچنین مواردی از اطلاع‌­رسانی به پیامبر اسلام -صلی‌الله‌علیه‌وآله‌- در مورد حیله و مکر دشمن، همراهی پیامبر در معراج و … نمونه‌هایی از این نصرت و یاری خداوند به وسیله رسولان خود است.

 

خلقت جهان هستی

 

فرشتگان نگهبان

همه موجودات خصوصاً انسان پیوسته در معرض حوادث و آزار جسمی یا خطرات روحی، چون فریب و وسوسه شیطان و نفس اماره و سقوط ظاهری و باطنی قرار دارند. از آنجا که ربّ رحیم تو، بهترین نگهبان است[۲۸] گروهی از ملائک را مامور حفظ و مراقبت انسان قرار داداه است[۲۹] و در سوره مبارکه رعد آیه ۱۷ چنین می­خوانیم:

 

«از فرشتگان، محافظینی به نام معقّبات (تعقیب‌کنندگان) پیوسته از جلو و پشت سر و در اطراف او، به حفاظت و مراقبت وی می­‌پردازند.»

 

علاوه بر این برای هر انسان یک فرشته خاص گمارده چه در سوره طارق آیه ۴ می­فرماید (و نیست انسانی مگر بر او نگهبانی است این نگهبان حفاظت از جان و روح او و قرار دادنش در مسیر و همچنین حراست از جسم او در مقابل خطرات را به‌عهده دارند.)

 

دریافت‌کنندگان اعمال

در قرآن کریم سوره مبارکه قاف آیه ۱۷ آمده است که:

 

«خدای مهربان راست و چپ تو دو فرشته به نام رقیب و عتید قرار داده این دو فرشته به مراقبت کامل نشسته و هر لحظه به ثبت و ضبط اعمال می‌پردازند.»

 

نمونه این ثبت و ضبط را این‌چنین مطرح فرموده: از آنجا که سخن گفتن ساده‌­ترین عمل است، بلافاصله در ادامه آیه می‌­فرماید:

 

«هیچ سخنی از زبان انسان خارج نمی‌­شود مگر این که آن دو نویسنده گرامی (کراماً کاتبین) به ثبت آن می­‌پردازند.»

 

و در روایات قید شده حتی اگر تو قصد اراده در عمل نیکی داشته باشی آن‌ها از بوی خوش آن‌ها مطلع شده و اراده خیر تو را به حساب می­‌آورند و خداوند در مقابل آن به تو پاداش نیکو می­دهد. مجموعه نوشته­‌های این فرشتگان در دنیا از دید دیگران مخفی است و جز خود شخص، و امامان معصوم -علیهم‌السلام-، کس دیگری از این نوشته­‌ها اطلاعی ندارد. اما در قیامت این نامه به‌صورت سرگشاده در گردان او قرار دارد[۳۰] و به او گفته می‌شود:

 

«نامه عمل خودت را بخوان، امروز تو در رسیدگی به اعمال خود کافی هستی»[۳۱]

 

و بعضی با تعجب و حیرت می­‌گویند:

 

«این چه کتابی است که کوچک‌ترین عمل را فروگذار نکرده است.» [۳۲]

 

این آیات نشان‌دهنده دقت عمل این فرشتگان‌الهی است که در نوبت­‌های مختلف در کنار انسان قرار گرفته و با سرعت و دقت تمام به ضبط اعمال او حتی، حتی افکار و قصد او و اراده او می­پردازند و در برزخ و قیامت این اعمال پیوسته کنار آن‌ها حاضر است، انسان آن را می­‌بیند و گاه آرزو می­‌کند ای کاش بین او و عمل زشتش مسافتی دور فاصله و جدایی بود. [۳۳]

 

گرفتن جان

 روح انسان، نفخه خاص خداوند روح‌آفرین «و نفخت فیه من روحی» است. به‌همین دلیل ماموریت گرفتن جان را به ملکوتیان به فرماندهی ملک‌الموت و فرشتگان تحت فرمان او واگذار نموده است. آن‌ها جان کافران را با رنج و زحمت و سختی فراوان[۳۴] به وسیله فرشتگان عذاب و در مقابل، جان مؤمنان را با حضور و سلام اصحاب یمین[۳۵] و فرشتگان خاص به راحتی بوییدن گل خوشبو با نشاط و شادی گرفته[۳۶] و با خود به بهشت اعلی می­‌برند.

 

Ayatollah Bahjat- آیت الله بهجت

 

کارگزاران برزخ و قیامت

از لحظه آغاز زندگی برزخی، مراحل قبر و ماندن تا قیامت و سرانجام زندگی دنیا و دمیدن در صور توسط اسرافیل و آمدن فرشتگان صف در صف در اطراف آسمان[۳۷] و صحرای محشر، آغاز رسیدگی به اعمال بندگان، هدایت آن‌ها به سوی بهشت و یا جهنم، خازنان جهنم و فرشتگان عذاب، پرده‌­داران بهشت الهی، حورالعین و … همه و همه از گروه‌های مختلف فرشتگان هستند که به انجام وظایف خود مشغول‌اند.

 

تسبیح و دعای فرشتگان

 از معروف‌ترین کار و وظیفه فرشتگان، تسبیح و ذکر آن‌هاست. فرشتگان خود را مسبّحین (تسبیح گویان) نامیده­‌اند و خداوند به پیامبر -صلی‌الله‌علیه‌وآله- می­‌فرماید:

 

«اگر آنها از اطاعت تو تکبر ورزیدند (نگران نباش) آنان‌که نزد (من هستند) پروردگار تواَند، پیوسته شب و روز به تسبیح او مشغول‌اند و هرگز خسته نمی­‌شوند.»[۳۸]

 

و گاه همراه تسبیح برای همه زمینیان طلب آمرزش دارند.[۳۹] حتی حاملان عرش پروردگار که از والاترین فرشتگان هستند همراه تسبیح، چنین زمزمه می­‌کنند:

 

«ای پروردگاری که رحمت و علم تو به وسعت همه هستی است پس گناه توبه­‌کنندکان و آنان را که از راه تو پیروی می­‌کنند بپذیر و آن‌ها را از عذاب جهنم محفوظ دار.»[۴۰]

 

علاوه بر این دعا، پیوسته همراه خداوند بر پیامبر -صلی‌الله‌علیه‌وآله- درود و صلوات دارند و خداوند مؤمنان را نیز به شرکت در این جمع بلند مرتبه دعوت کرده و از آنان می­‌خواهد بر پیامبر -صلی‌الله‌علیه‌وآله- درود و رحمت نثار کنند.[۴۱]

و در آیه سوره مبارکه احزاب از مؤمنان دعوت می‌­کند که خدا را بسیار یاد کنید و هر بامداد و شامگاه تسبیح او گویید، نه تنها با ذکر زبانی بلکه از اعماق قلب او را بخوانید تا در مقابل خدا و فرشتگان نیز به شما درود و نثار کنند و این درود و رحمت خاص خداوند رها از تاریکی­‌ها و نورباران وجود شماست.[۴۲]

 

ولایت و یاری فرشتگان

 ایمان و اعتقاد پاک‌داشتن و دل به خدا بستن، سپس بر سر عقیده‌ماندن و مقاومت‌کردن همیشه سخت و طاقت­‌فرسا است، اطاعت و بندگی صادقانه و مبارزه­‌ای پی­گیر با نفس  و وسوسه‌­های شیطان، صبر در اطاعت و ترک لذت گناه و باز هم پایداری … خداوند به فرشتگان وحی می‌­کند که من با شما هستم پس مؤمنان را استوار دارید. و به پاس این استقامت، فرشتگان بر مؤمنان فرود آمده، ترس و نگرانی، غم و اندوه از آنان دور کرده؛ با زمزمه‌­های محبت خود در گوش جان، قدم­‌هایشان را در راه خدا استوار و محکم نگاه داشته و آن‌ها را از لغزش محافظت می­‌کنند. اگر آن‌ها اراده گناه کردند با هشدارهای مکرّر ممانعت کرده و اگر اراده‌­ی خیر داشته باشد به حمایت برخاسته و به آن‌ها کمک می‌­کنند.

خداوند از زبان فرشتگان بلند مرتبه خود بر ما چنین می­‌خواند:

 

«نحن اولیاءکم فی الدنیا و الآخره»[۴۳]

«ما دوستان شما در دنیا و آخرت هستیم.»

 

این دوستان؛ کارگزاران و سفیران الهی هستند که پیوسته دست یاری و محبت در دستان تو دارند آیا تاکنون به چنین دوستانی فکر کرده­‌ای؟ آن‌ها پیوسته در کنار تو هستند می­‌توانی با آنان سخن بگویی! از سخنان و افکار و اندیشه‌­های تو اطلاع کامل دارند.

 

و ما النّصر الّا من عندالله العزیز الحکیم

 

بارالها

چگونه می­‌توانیم حمد و سپاس تو گوییم که از انسان­‌ها دوستان و یاران فراوان و از نیروهای نامرئی خود داناترین و ترسنده­‌ترین و مقرّب‌­ترین[۴۴] خلق خود را نسبت به خودت را برای یاری و حمایت ما مأمور نموده‌­ای، عاجزانه از تو می­‌خواهیم که قدم­‌های ما را در راه خودت ثابت و پایدار بفرما، در هر لحظه یاد خودت را توسط فرشتگانت در دل­‌های ما الهام بفرما تا به تو نزدیک‌تر باشیم و در آخرت در مقام رضوان تو به آرامش کامل برسیم.

 

نویسنده


 

خانم زهرا جمشیدیان

 

پی‌نوشت


[۱]. (زخرف / ۱۹).

[۲]. (انبیا / ۲۶).

[۳]. (النازعات / ۵).

[۴]. (النازعات / ۱ الی ۳).

[۵]. (بقره / ۳۰).

[۶]. (بقره / ۲۸۵).

[۷]. (حج / ۷۵).

[۸]. (بحار الانوار / ج۵۹ /ص۱۷۴ / ح۴).

[۹]. (المیزان / ج۱۷/ ص۶).

[۱۰]. (الدر المنثور به نقل از المیزان / ج۱۷ / ص۲۷۳).

[۱۱]. (انفال / ۱۰).

[۱۲]. (نحل / ۱۰).

[۱۳]. (تحریم / ۶).

[۱۴]. (ص / ۷۵).

[۱۵]. (تحریم / ۶).

[۱۶]. (آل عمران / ۱۲۵ – هود / ۸۳).

[۱۷]. (النازعات / ۴).

[۱۸]. (المیزان / ج۱۷ / ص۱۳).

[۱۹]. (بقره / ۳۱ و ۳۲).

[۲۰]. (هود / ۶۹).

[۲۱]. (هود / ۸۲).

[۲۲]. (آل عمران / ۳۹).

[۲۳]. (بقره / ۲۴۸).

[۲۴]. (مریم / ۱۷).

[۲۵]. (بقره / ۱۰۲).

[۲۶]. (ص / ۲۱).

[۲۷]. (احزاب / ۹).

[۲۸]. (یوسف / ۶۴).

[۲۹]. (انفطار / ۱۰).

[۳۰]. (بنی‌اسرائیل / ۱۳).

[۳۱]. (بنی‌اسرائیل / ۱۴).

[۳۲]. (کهف / ۴۹).

[۳۳]. (آل عمران / ۳۰).

[۳۴]. (النازعات / ۱ – انفال / ۶۵).

[۳۵]. (واقعه / ۹۱).

[۳۶]. (النازعات / ۲ – نحل / ۳۲).

[۳۷]. (نبأ / ۳۷).

[۳۸]. (انبیاء / ۱۹).

[۳۹]. (شورا / ۵).

[۴۰]. (احزاب / ۴۳).

[۴۱]. (احزاب / ۵۶).

[۴۲]. (احزاب / ۴۳).

[۴۳]. (انفال / ۱۲).

[۴۴]. (المیزان / ج۱۷ / ص۸ به نقل از نهج البلاغه).

نویسنده : حکیم(مدیرپایگاه) تاریخ ارسال : خرداد ۳, ۱۳۹۴ برچست ها: : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : : 2572 بازدید

چاپ