تفاوت روی‌کرد الهى با مکتب پراگماتیسم در ارزش‌گذارى علم

 یکى از مکاتب که زیربناى فکرى بسیارى از مکاتب را شکل مى‌دهد، مکتب «اومانیسم» یا اصالت بشر است. در این مکتب چیزهایى ارزش‌مند هستند که به انسان مربوط مى‌شود و از این جهت، آنچه به انسان مربوط نمى‌شود؛ از قبیل بحث از ملکوت ارزش ندارد. اومانیسم به واقع عکس العملى است در برابر مباحث «متافیزیک» -متافیزیک که از ماوراى طبیعت و ماوراى ماده بحث مى‌کند- و در آن انسان، مدار و محور معرفى شده است. یکى از مظاهر اومانیسم، مکتب «پراگماتیسم» یا «اصالت عمل» است. این مکتب قضیه‌اى را حقیقت مى‌داند که داراى فایده‌ی عملى باشد و یا به عبارت دیگر حقیقت عبارت است از معنایى که ذهن مى‌سازد تا به وسیله‌ی آن به نتایج عملى بیش‌تر و بهترى دست یابد و این نکته‌اى است که در هیچ مکتب فلسفى دیگرى صریحاً مطرح نشده است.

 

مکتب اومانیسم و اصالت انسان

 

مکتب پراگماتیسم و کنش گرایی

 

ریشه‌ی این مکتب را می‌توان در سخنان «هیوم» یافت؛ در آنجا که عقل را خادم رغبت‌هاى انسان مى‌نامد و ارزش معرفت را به جنبه‌ی عملى منحصر مى‌کند. بر این اساس، طرفداران این مکتب تنها عملى که براى زندگى انسان مفید باشد و در آن سود دنیایى منظور باشد اصالت دارد و علم و هنر در صورتى داراى ارزشند که وسیله‌اى براى رفاه و بهتر زیستن باشند.

 

دیوید هیوم فیلسوف اسکاتلندی
دیوید هیوم 1711- 1776

 

اما از دیدگاه اسلام و مکاتب الهى، نه زندگى دنیا و نه تلاش‌هایى که براى بهزیستى فردى و اجتماعى انجام می‌شود، هیچ‌کدام داراى ارزش اصیل نیستند، تا چه رسد به علم و هنر که در سایه‌ی آن‌ها ارزش پیدا مى‌کنند. اساساً زندگى دنیا مقدمه است براى زندگى حقیقى انسان که در آخرت تحقّق عینى پیدا می‌کند و از این نظر، قرآن کسانى که زندگى دنیا را بر آخرت ترجیح مى‌دهند را نکوهش کرده است و اصالت آخرت و پایدارى آن را نیز گوشزد مى‌کند.

 

«بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَیَوهَ الدُّنْیَا. وَ الآخِرَهُ خَیْرٌ وَ أَبْقى» (اعلى / ۱۷)  

«شما زندگى دنیا را مقدّم مى‌دارید، در حالى که آخرت بهتر و پایدارتر است.»

 

پس تفاوت اساسى ما با مکتب پراگماتیسم که به خصوص پس از «رنسانس» در فرهنگ غرب ترویج شد و در پرتو آن اعتقاد به آخرت افول کرد و تنها عملى ارزشمند و اصیل تلقّى شد که در راستاى رفاه و آسایش مادى انجام شود، در این است که اساساً برای ما دنیا و زندگى مادى اصالت ندارد، چه رسد به عملى که براى آن انجام شود و همه‌ی جلوه‌ها و جاذبه‌هاى دنیا محدود هستند و روزى به پایان مى‌رسند و در نتیجه، هر علم و عملى که براى دنیا تحصیل شود فاقد ارزش است. تنها چیزى که براى انسان اصالتاً ارزش دارد قرب پروردگار است و هر چیزى که وسیله‌ی تقرّب به سوى او باشد و مقدمه‌ی پیوند یافتن انسان با ابدیّت و نایل شدن او به کمال شود ارزش دارد.وسایل دنیوی فقط از آن نظر که وسیله است برای قرب‌الی‌الله، ارزشمند خواهد بود و انسان متکامل هیچ برچسبى جز خداپرستى ندارد و اصالت را از آن خدا مى‌داند و بس.

 

«ذلِکَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ وَ أَنَّ مَا یَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ هُوَ الْبَاطِلُ» (حج/ ۶۲)

 «پس از آن روست که خدا حق است و آنچه جز او به خدایى مى‌خوانند باطل است.»

 

بنابراین، نه تحصیل علم و نه تحصیل هنر و نه هر کار فردى و اجتماعى دیگر، هیچ کدام داراى ارزش مطلق نیستند و همه آن‌ها درصورتى که به عنوان بندگى خدا انجام گیرند و در سایه ارتباط با او واجد ارزش مى‌شوند. حتّى ایثار که یک عمل ارزشمند اجتماعى و انسانى محسوب مى‌شود، وقتى داراى ارزش واقعى است که براى خداوند انجام شود. البته باید در نظر داشت کارى را مى‌توان به عنوان بندگى خداوند انجام داد که فى‌حدّ‌ نفسه مطلوبیت و صلاحیت مقربیّت داشته باشد.

 

شهید حاج حسین خرازی
فرمانده لشکر 14 امام حسین(ع): «کار اگر برای خداست، پس گفتن برای چیست؟»

 

ممکن است گفته شود که هر چند مکتب پراگماتیسم معیار ارزش را منفعت براى زندگى دنیا قرار داده و این نگرش از نظر ما مردود است، ولى مى‌توان نوعى گرایش پراگماتیستى را به صورت اصالت کار براى زندگى آخرت پذیرفت. بنابراین، کار مفید براى آخرت داراى اصالت نسبى مى‌باشد و علم و هنر حتى از این اصالت نسبى نیز برخوردار نیستند. ولى باید توجه داشت که ریشه‌ی سعادت حقیقى انسان که ایمان است در دل مى‌روید نه در اعضاء و جوارح و ابزارهاى کار، و نقش اساسى را در سیر به سوى خدا دل به عهده دارد. پس اصالت نسبى از آن فعالیت‌هاى قلبى است و اعمال خارجى در سایه‌ی آن‌ها ارزش دارد، نه به صورت معکوس.

علم همان‌گونه که ممکن است به عنوان مقدمه‌ی اعمال شایسته ارزش پیدا کند، هم چنین مى‌تواند به عنوان مقدمه‌ی ایمان که مقدّم بر عمل و اساس آن است، نقش مهم‌ترى داشته باشد.

 

 منبع


کتاب به سوی خودسازی / آیت‌الله‌ مصباح‌یزدی / فصل 10 / ص303الی306.

دیدگاه‌ها

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *